stamboomforum

Forum logoFora » Latijn » SPQR en de Nederlandse varianten

Op de Waag in Alkmaar is na een forse verbouwing en restauratie in 1884 de spreuk aangebracht:

"SPQA RESTITVIT VIRTVS ABLATAE JVRA BILANCIS"

Het is op deze site na 5 jaar nog steeds niet mogelijk om op eenvoudige wijze een foto toe te voegen, dus verwijs ik maar naar Wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/Waag_(Alkmaar) onder 'Spreuk'.

Nu zijn daar vele transcripties van terug te vinden in de archieven van Alkmaar en op het internet (Wikipedia, e.d.). Maar wat is nu de ware Latijnse weergave van de letter 'A' in de afkorting SPQA? Is dat:

  1. Alcmaria,
  2. Alcmarius,
  3. Alcmariensis,
  4. Alkmaris,
  5. Anders, graag specificeren?

De afkorting SPQA is ongetwijfeld het resultaat van een architectuurhype, eind 19e begin 20e eeuw, om ook in Alkmaar en andere steden daar iets mee te doen. SPQA is afgeleid van het Romeinse SPQR. SPQR staat voor Senatus Populusque Romanus, wat zoveel wil zeggen als De Senaat en het Volk van Rome. Deze afkorting werd als officieel insigne gebruikt door de Romeinse Republiek en stond bijvoorbeeld op de standaarden die voor het leger werden uitgedragen. Hoewel in 42 v. Chr. de republiek voorgoed werd overgenomen door de leden van het Triumviraat, waaruit zich het keizerrijk zou ontwikkelen, is ook in de keizertijd de afkorting in gebruik gebleven omdat men aan de fictie vasthield dat de republiek nog steeds bestond.

Na meer dan tweeduizend jaar vindt je SPQR nog steeds in allerlei vormen en op allerlei plaatsen terug in de stad Rome. Op officiële aankondigingsborden, op riooldeksels, op gebouwen, op klokkentorens, enz. Wie ooit in Rome geweest is, zal bij het zien van de afkorting SPQR onmiddellijk denken aan de eeuwige stad. 

Zo ook in Nederland treffen we de afkorting SPQR met al haar lokale varianten terug in vele bouwwerken/restauraties van eind 19e eeuw, 1e kwart 20e eeuw. Maar wat is nu de ware Latijnse weergave van de afkorting SPQA, waarbij de 'A' betrekking heeft op Alkmaar?

Als iemand ook weet hoe en waarom deze hype in Nederland is gekomen in die tijd, dan verneem ik dat graag.

Frank Bakkum

Zo moeilijk is het toch niet?

Chris van Dijkum

Chris, dank je. Waarschijnlijk ben ik dan toch een outsider om foto's te uploaden op deze site, en met mij vele anderen (zonder daarover een speciaal topic te lezen hoe je dat moet doen).

En nu de 'A' in SPQA.....

Frank Bakkum

Evenzo eenvoudig is het antwoord waar in SPQA de A voor staat. In het Romeinse voorbeeld staat op die plaats Romanus (= van Rome), het bijvoeglijk naamwoord dat bij het zelfstandig naamwoord Roma (= Rome) hoort. Het bijvoeglijk naamwoord dat bij het zelfstandig naamwoord Alcmaria of Alcmarium (= Alkmaar) hoort is Alcmariensis (= van Alkmaar).

Chris van Dijkum

SPQR = Senatus populusque Romanum = senaat en volk van Rome

Sjoerd Wicherink

Chris, wederom bedankt op deze voor jou blijkelijk makkelijke vragen. Weet je ook hoe en waarom deze SPQ-hype in Nederland in die tijd is ontstaan? Wellicht een sub-vraag die niet helemaal past binnen de context van dit forum, maar nu we toch op dreef zijn ...

Blijkbaar waren architecten in die tijd bijzonder geïnteresseerd in de Romeinse architectuur passende binnen het modebeeld van de Neo-renaissance uit die tijd (laatste kwart 19e eeuw). De afkorting SPQR (met voor de R ook andere letters) vinden we op Nederlandse bouwerken terug in diverse steden (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Groningen, Sneek, Alkmaar, Diksmuide, Enschede, etc.). Naast de bakermat Italië vinden we SPQR-varianten ook in steden van andere landen van Europa.

Frank Bakkum

Vanaf de renaissance ontstond een grote hernieuwde belangstelling voor de klassieke oudheid, met name voor het Romeinse Rijk. Veel bestuursrecht en ander recht was op het Romeinse recht gebaseerd en ook de Romeinse architectuur was erg populair. Daarnaast werd het latijn door intellectuelen veel gebruikt.

De strakke, bijzondere Romeinse staatsinrichting heeft velen tot de verbeelding gesproken en doet dat ook nu nog. Logisch ook, het rijk was lange tijd het enige ter wereld waar zo'n strakke en efficiënte staatsinrichting bestond en waar het recht zich zóver had ontwikkeld. Pas met de invoering van het Christendom in het Romeinse Rijk ging het heel snel achteruit en ontstond een groeiende minachting voor alles wat Romeins was van vóór de invoering van dat geloof. Dat zou duren tot ver in de late middeleeuwen.
 

André Sijnesael

Beste Frank Bakkum, ik ben het met je eens dat de A in SPQA staat voor Alcmariensis (genitivus-vorm).

Mijn vraag is nu, is dat je persoonlijke mening of heb je daar ook een bron voor? Ik ben op zoek naar een schriftelijke, betrouwbare en gezaghebbende bron.

Willem2321

ojjm

Als je Alcmariensis wilt lezen, dan betreft het daar een nominatief, want het is een bijvoeglijk naamwoord. Een adjectief in tweede naamval zou daar onzinnig zijn

Voor een genitief zou men Alcmariae (of Alcmarii indien men uitgaat van Alcmarium) hebben gebruikt. Maar zo zit de SPQR-formule nu eenmaal niet in elkaar.

Met vriendelijke groet, André

Andre Jansen

Beste André, accoord, een nominativus.

Alcmariensis past in het rijtje Amstelodamensis, Bruxellensis, Mechliniensis.

Maar ik ben nog steeds op zoek naar die schriftelijke, betrouwbare bron.

m vr gr Willem

ojjm

Beste Willem,

Wat bedoel je met een betrouwbare, gezaghebbende bron:

  1. een hedendaagse schriftelijke en ondertekende verklaring van een beëdigd taalkundige (latinist)?
  2. een archiefstuk uit 1884 of eerder waaruit blijkt dat bij de verbouwing/restauratie van het Waaggebouw ervoor is gekozen deze spreuk aan te brengen op de oostgevel van het Waaggebouw en waar misschien ook een verklaring van het ontstaan van deze spreuk in is opgenomen (en hopelijk ook met een uitleg waar SPQA voor staat)?

In geval van 1: Googlen op internet of neem contact op met een docent klassieke talen van een gymnasium of universiteit.

In geval van 2: Zoek bij het Regionaal Archief Alkmaar (via internet) of er een dossier van de verbouwing/restauratie uit 1884 te vinden is. Dat is er ongetwijfeld. Ik wil je daar best bij helpen.

Frank Bakkum

Natuurlijk is het Alcmariensis - neem dat maar van de latijnkenners hier aan, al zijn we niet beëdigd. 
Hier de volledige tekst in Krakau (Kraków):

August de Man

Bedankt forumleden voor uw antwoorden. Het moge duidelijk zijn, dat de oorspronkelijke vraag is gesteld door Willem2321 en wel op het Prikbord van het Regionaal Archief Alkmaar. Ik hoop dat Willem hiermee voldoende aanknopingspunten heeft ontvangen om verder met zijn onderzoek te kunnen gaan.

Frank Bakkum


Als je SPQA leest als SENATVS POPVLVSQVE ALCMARIENSIS, dan staat dat los van wat erna komt.
Als je het als één zin leest, dan is het
 SPQA = SENATVI POPVLOQVE ALCMARIENSI
             RESTITVIT VIRTVS ABLATAE JVRA BILANCIS
= lett.: Deugd/moed/kracht (zit allemaal in virtus) heeft voor bestuur en volk van Alkmaar de rechten van de ontnomen Waag hersteld.
Daartegen pleit dat restituit - bilancis een hexameter is, een versregel die zo compleet is.

Een plaatje hier uploaden kan niet. Om een plaatje in te voegen (door te klikken op het afbeeldings-symbool) moet je het adres (url) daarvan weten. Als je de afbeelding niet zelf ergens hebt geüpload is dat met Firefox gemakkelijk te vinden (rechts-klikken, afbeelding bekijken of afbeeldingslocatie kopiëren), IE en Edge maken het moeilijker (element controleren).

August de Man




Plaats een reactie

Om reacties (en nieuwe onderwerpen) te plaatsen op het Stamboom Forum dient u eerst in te loggen! Nog geen lid? Registratie is gratis en snel!