Beste forumleden,
Sinds enkele jaren heeft het zogenaamde huizenonderzoek zich ontwikkeld tot een volwassen "tak van sport", en een populaire "hulpwetenschap" bij de genealogie. Door de toegenomen samenwerking en digitalisering op erfgoed-gebied komen gelukkig ook steeds meer bronnen hiervoor beschikbaar.
(illustratie: Hoeve Kossink, 18de-19de eeuw, boven Winterswijk; bron: www.glk.nl/landschap-kastelen/locatie/?locatie=77)
Voor de prachtige historische stad Deventer is op 12 juli 2017 een nieuwe Onderzoeksgids Huizenonderzoek verschenen, over de periode vóór de invoering van het Kadaster in 1832, dankzij de stage van een student aan de RU Groningen; zie het persbericht van het HC Overijssel, beeldcitaat :
Zie hierbij een groot aantal tips en bronnen, ook voor de periode vanaf 1832, op de speciale pagina Huizenonderzoek : https://www.stadsarchiefdeventer.nl/onderzoek-0/huizenonderzoek . En voor de nieuwe Onderzoeksgids, zie vanaf pagina 32 in de Zoekwijzer Archieven : https://www.stadsarchiefdeventer.nl/subfiles/stadsarchiefdeventer/zoekwijzer_archieven.20170216_0.pdf en https://www.stadsarchiefdeventer.nl/subfiles/stadsarchiefdeventer/gids_huizenonderzoek_stad_deventer_periode_1630-1832.pdf .
(illustratie: Deventer, Bergkwartier, historische huizen; bron: www.detelefoongids.nl/nv-bergkwartier-mij-tot-stadsherstel/18399817/5-1/)
----- Overigens gaat het hier om een overkoepelende term, waaronder méér dan alleen woonhuizen wordt verstaan, puur voor het gemak gehanteerd (omdat "gebouwenonderzoek" niet zo prettig in de mond ligt). Natuurlijk kunt u immers ook prima "genealogisch / historisch geinteresseerd" zijn in àndere zaken dan alleen woonhuizen, bijvoorbeeld :
- onroerend goed als 'puur een stuk grond' : het landgoed van een baronesse Van Puyenbroek bij u in de buurt;
- de oude boerenhofstede in Twente van uw opa en oma, waar uw familie al sinds 1752 heeft gewoond;
- een haventerrein met silo's en hallen van Pakhoed in Rotterdam, waar uw vader heeft gewerkt;
- de lagere school, waar u leerling was van uw 6de tot uw 12de jaar;
- het oude bedrijfspand van de slagerij van uw tante;
- de ijssalon of terrazzo-werkplaats waarmee uw Italiaanse familie in Nederland begon;
- een historisch stadhuis in uw dorp, waarvan de bijbehorende gemeente allang is opgeheven;
- het schipperskerkje in een havenstad, waar uw ouders zijn getrouwd;
- de oude fabrieksloods in Eindhoven, waar u ooit stage liep;
- het gemaal dat al jaren uw polder in de Beemster "droog houdt";
- het Zomerkolonie-huis aan de Noordzee, waar u als klein "bleekneusje" in de jaren '50 verbleef om aan te sterken;
- een kindertehuis, internaat, kostschool, of een "tehuis voor gevallen vrouwen", waar vrouwen (onder druk van familie, kerk of buurt) vroeger terechtkwamen om te bevallen van hun baby;
- de kazerne waar u, in de periode tot augustus 1996, uw militaire diensttijd heeft doorgebracht;
enz., enz., enz.
(illustratie: Utrecht, Voorstraat, de ijssalon van Guido De Lorenzo, in 1934: eerste Italiaanse ijssalon in Nederland (1928). Bron: Marc Leijendekker, 'Nederlanders van het platteland wilden alleen wit ijs', 20-01-2015, www.nrc.nl/nieuws/2015/01/20/1461624-a852856)
(illustratie: Winterswijk, buurtschap Ratum, het Duits-Nederlandse landgoed Vennevertlo / Vennwertloo, ter hoogte van de Duitse stad Vreden, in het grensgebied tussen Gelderland en de deelstaat Nordrhein-Westfalen; bron: landgoed.info/landgoedlijst/wiggershuizen%20ea/wiggershuizen.html)
(illustratie: Roermond, werkplaats van de architect Cuypers van het Rijksmuseum / Amsterdam-CS, ca. 1900; bron: www.roermond.nl/Gemeentearchief)
(illustratie: Deventer, gebouwen Boreelkazerne, wachthuisjes, anno 2013; bron: www.jeoudekazernenu.nl/kazernes-a-f/boreel/pages/bor10_jpg.htm)
(illustratie: Zandvoort, gebouw Amsterdamsche Vacantie-Kolonie, ongedateerd; bron: noord-hollandsarchief.nl/beelden/beeldbank/)
------ Waaraan kunt u zoal denken, qua belangrijke hulpmiddelen bij uw onderzoek ?
Bijvoorbeeld aan:
1. Informatie over huizenonderzoek in het algemeen, gepubliceerd op de websites van archiefinstellingen, of te leen in de bibliotheek. Voorbeelden:
- Amsterdam: https://archief.amsterdam/uitleg/handleidingen/huizenhandleiding_2007.pdf
- Breda: https://stadsarchief.breda.nl/informatie/zelf-onderzoek-doen/huizenonderzoek
- Den Haag: https://www.denhaag.nl/nl/bestuur-en-organisatie/haags-gemeentearchief/huizenonderzoek-bronnenoverzicht.htm
- Groningen: https://www.groningerarchieven.nl/onderzoek/zelf-onderzoek-doen/onderzoek-naar-panden
- Haarlem: http://noord-hollandsarchief.nl/zoeken/gebouwen
- Heerlen: http://www.rijckheyt.nl/sites/rijckheyt/files/pdf/rest/Handleiding%20Huizenonderzoek.pdf
- Kampen: http://www.stadsarchiefkampen.nl/meer-weten-over/huizenonderzoek
- Leeuwarden: https://historischcentrumleeuwarden.nl/onderzoek/onderzoekshandleidingen2/onderzoek-naar-een-huis-of-locatie
- Limburg: https://www.rhcl.nl/nl/info/onderzoektips/huizenonderzoek-tot-1796/
- Utrecht: https://www.huizenaanhetjanskerkhof.nl/utrecht-bronnen/huizenonderzoek-utrecht/
- Venlo: http://archief.venlo.nl/Downloads/Handleiding%20Huizenonderzoek.pdf
- boeken over dit onderwerp,
zoals bijvoorbeeld aanwezig in de collectie van ons aller Centraal Bureau voor Genealogie, en de Koninklijke Bibliotheek :
2. Bevolking:
- Voor ouder onderzoek, vanaf ca. de 16de eeuw, naar de bevolking in bepaalde panden, buurtschappen, dorpen en steden, kent u ongetwijfeld de burgerboeken en poorterboeken van steden en grotere plaatsen; en de vroege voorbeelden van plaatselijke en regionale volkstellingen (Leiden: vanaf 1574; Friesland: vanaf 1689); en de kohieren huishoudens en gezinshoofden, en de vele andere belasting- en notariële bronnen (10de penning, hoofdgeld, verponding, haardgeld, turfaccijns, weeskamer, boedelregisters, e.d.). Gelukkig is nog vrij veel daarvan bewaard gebleven.
Ook belangrijk voor die vroegere periode is het, in de 20ste eeuw populair geworden, boerderij-onderzoek, waarmee u op het platteland allerlei historische informatie over het gebruik en de bewoning van boerderijen vanaf ongeveer de 17e eeuw kunt "reconstrueren". Bij Google vindt u veel voorbeelden ervan:
Waar een groot deel van de bevolking, op het platteland en in de steden, was aangesloten bij een kerkgenootschap, zijn ook de zgn. lidmatenregisters van de kerken interessant als bron voor kennis over de bewoning. - Zie bijvoorbeeld de inschrijving van de zusters Schirmer als gereformeerde lidmaten te Sambeek, 11-4-1802; bron: https://www.nikhef.nl/~louk/MESKW/generation7.html, beeldcitaat :
Tegen het einde van de 18e eeuw, begin 19e eeuw, zien we bij de overheid serieuzer opgezette volkstellingen opduiken: in 1795/1796 de eerste landelijke volkstelling in Nederland, ten tijde van de Bataafse Republiek; en bij de Franse bezetter met zijn (positieve) regel- en registratiezucht, het régistre civique. Plaatselijk bestonden ook hier en daar al vrij goede bevolkingsregisters, nog vóórdat de staat dit verplicht stelde. - Heel veel van die oudere bronnen vindt u online beschikbaar, als gescande archiefdocumenten bij FamilySearch via ZoekAkten.nl, of in de vorm van een bronbewerking, bij de prachtige website Digitale Bronbewerkingen. - Voorbeeld: inwoners van Dokkum, 1806:
Boeken e.a. bronnen over dit onderwerp vindt u bijvoorbeeld ook via allerlei andere trefwoorden, zoals bijvoorbeeld 'dorpsgeschiedenis', 'bewoningsgeschiedenis' of 'gezinsreconstructies' (wat men in Duitsland noemt: Ortsfamilienbuch, familie-reconstructies per plaats).
Zie bijvoorbeeld ook, over boerderij-onderzoek, de Oostgelderse Stichting voor Genealogie en Boerderijonderzoek:
- Daarna werd het registreren van de bevolking meer systematisch, meer algemeen en professioneler aangepakt. Naast het door de rijksoverheid vanaf 1850 voorgeschreven, gangbare bevolkingsregister (klassieke versie, in folianten, ca. 1850-1920, en gezinskaarten, ca. 1920-1939, die u vindt bij archief-instellingen; en de persoonskaarten, ca. 1939-oktober 1994, en persoonslijsten uit de GBA resp. BRP, vanaf oktober 1994, waarvan uittreksels worden verstrekt door het CBG), is het aan te raden ook onderzoek te doen naar woningkaarten.
Dit zijn kaartenbak-kaarten, nl. in een speciaal hulpregister (om de vraag te beantwoorden: Welke bewoners leven in een bepaald pand?) van het bevolkingsregister, over het algemeen ook uit de periode ca. 1939-1994; op te sporen via online-inventarissen van archiefinstellingen. - Voor enkele gemeenten zijn zij zelfs direct online te bekijken, bijvoorbeeld Amsterdam: https://archief.amsterdam/indexen/woningkaarten_1924-1989/zoek/index.nl.html
(illustratie: Gemeente Amsterdam, woningkaart voor het adres Goudsbloemstraat 14, III-hoog, vóór ; bron: https://archief.amsterdam/stukken/verdwenen_amsterdam/woningkaart/index.html )
3. (Hoofd)bewoners, overheid, instellingen en bedrijven: telefoongidsen en adresboeken. Voorbeelden:
- Telefoongids van Nederland, 1901-1950, bij Delpher: http://www.delpher.nl/nl/boeken/results?facets%5Bshelfmark%5D%5B%5D=Museum+voor+Communicatie&page=1&sortfield=date&coll=boeken ; bijvoorbeeld: Middelburg, 1921, beeldcitaat :
- Telefoongids van Nederland, 1950, bij GeneaKnowhow: http://www.geneaknowhow.net/script/dewit/tel1950/
- Algemeen Adresboek voor Nederland: voor Handel, Landbouw, Nijverheid en Verkeer, 1942 : https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&mizig=210&miadt=38&miaet=1&micode=18.D08&minr=16135539&miview=inv3&milang=nl&mialg= ; beeldcitaat :
4. Eigenaren van percelen grond, eventueel met een huis of ander gebouw:
- Moderne informatie berust bij het Kadaster, en is niet gratis online toegankelijk. Informatie over een eigenaar en/of perceel is ook vrij kostbaar om te bestellen: zie https://www.kadaster.nl/-/eigendomsinformatie#tarieven en https://www.kadaster.nl/-/kadastraal-bericht-object .
- Vroeg-moderne informatie, zoals de kadastrale registratie vanaf 1832 tot ca. 1990, w.o. de artikelsgewijze leggers en register 71, kunt u bij veel archiefinstellingen ter plaatse in de studiezaal (dus niet online!) raadplegen via een programma met de naam Archiefviewer, Kadasterviewer of (verouderd) DigiLegger.
- Informatie uit de ontstaansperiode van het Kadaster, 1811-1832, bestaande uit kadastrale overzichts- en detailkaarten (verzamelplans en minuutplans). en scans uit de "oorspronkelijke aanwijzende tafels" (OAT-bladen) met eigenaarsgegevens, vindt u bij de Beeldbank van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed: http://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/alle-afbeeldingen/?mode=gallery&view=horizontal&sort=random%7B1451468079993%7D%20asc&page=1&fq%5B%5D=search_s_head_collection:%22Kadastrale%20kaarten%201811-1832%22&reverse=0
Overigens heeft het Kadaster, speciaal voor historische onderzoekers, een boek uitgegeven om als gids bij uw onderzoek te dienen :
5. Een kadastrale aanduiding (kadastrale gemeente, sectie, perceel) anno 2017 vinden, aan de hand van een huisnummer anno 2017, als "ingang" voor uw onderzoek. Zo kunt u later, bijvoorbeeld via een informatie-aanvraag bij het Kadaster, of door uw eigen onderzoek bij vele streekarchieven / RHC's, via dat programma Archiefviewer, Kadasterviewer of (verouderd) DigiLegger, verder terug in de tijd gaan met uw onderzoek naar een stuk grond (wel of niet met een huis of ander gebouw erop) :
- de "Digitale Kadastrale Kaart", als overheidsservice op de website Publieke Dienstverlening op de Kaart (PDOK); voorbeeld: Dijkhuisjes bij Brouwershaven; beeldcitaat:
- de website van het Waterschap Scheldestromen met de service "Digitale Kadastrale Kaart" voor heel Nederland; voorbeeld: Deventer; beeldcitaat :
- de website KadastraleKaart.com, waarmee u door slim combineren van de verschillende "kaartlagen" iets vergelijkbaars bereikt ; beeldcitaat :
- de website PlanViewer, eigenlijk bedoeld om te informeren over bestemmingsplannen, maar ook met (voor uw doel) een goed bruikbare kaart:
6. Topografie: het straatbeeld en het landschap. Foto's. Ansichtkaarten. Schetsen van steden en dorpen, stadsgezichten. Prenten.
- Alle soorten: zie beeldbanken, o.a. op websites van archiefinstellingen : via http://beeldbanken.startpagina.nl/ ; beeldbank van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed: http://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/ ; de fotocollectie van het Nationaal Archief: http://www.gahetna.nl/collectie/afbeeldingen ; "Geheugen van Nederland", via http://libguides.rug.nl/c.php?g=408376&p=2781589 ; de enorme collectie afbeeldingen bij het ArchievenPortaal Europa (APE) : https://www.archivesportaleurope.net/home ; de Beeldbank Tweede Wereldoorlog: http://www.beeldbankwo2.nl/
- Straat en landschap: bijvoorbeeld Google Streetview, een functie van Google Maps; beeldcitaat :
- Luchtfoto's, en (onder een hoek gemaakte) vogelvlucht-foto's : bijvoorbeeld Google Maps, Via Michelin, Bing Maps; beeldcitaten :
- Ansichtkaarten: websites als bijvoorbeeld Delcampe, Qoop en PostcardsFrom . De daarbij gebruikte foto's kunnen een heel goed beeld geven van de woonomgeving van uw voorouders in het verleden, of van gebouwen die daarin een rol hebben gespeeld (dorpshuis, school, postkantoor, kerk, fabriek,...).
(illustratie: Bolsward, Marktplein 5, hotel-café-restaurant De Wijnberg; bron: www.postcardsfrom.nl)
7. Topografie: kaarten als "versimpelde" voorstelling van het landschap, zoals landkaarten, plattegronden en topografische kaarten. - Voorbeelden:
- de vele navigatie-websites als bijv. Google Maps, Bing Maps, Via Michelin, OpenStreetMap, enz. - Kiest u vooral welk kaartbeeld voor u persoonlijk het 'prettigst' werkt, want "optimale leesbaarheid" bij cartografie is altijd een compromis tussen kleurgebruik en contrast, detail (informatierijkdom / -verlies), vermelden of weglaten, en een bruikbare informatie-dichtheid (leeg/volgepropt kaartbeeld). - Voorbeeld: OpenStreetMap, beeldcitaat :
- het beeld van een landschap door de jaren heen, 1815-2016, in topografische kaarten: zie de handige website TopoTijdreis, beeldcitaat :
- de bekende gemeente-overzichtskaarten van Nederland, ca. 1865-1870, uit de Jacob Kuyper-collectie: zie http://www.atlas1868.nl ; voorbeeld: de gemeente Odoorn, waarin u vrij duidelijk allerlei landbouwdorpen en buurtschappen kunt zien liggen :
- plattegronden, die kunnen helpen om een beeld te krijgen van de precieze ligging en omgeving van een huis of ander gebouw. - Vaak te zien bij beeldbanken op de websites van archiefinstellingen, onder 'kaarten'; soms ook gewoon via een zoekopdracht bij Google, als bijv. "oude plattegrond Soest".
(illustratie: Apeldoorn, 1930, collectie J.V. Arends; bron: www.oud-apeldoorn.nl/van-alles-wat/plattegronden.html)
8. Het gebruik van gebouwen: de rijksoverheid werkt al jarenlang samen met gemeenten aan het opbouwen, vullen en up-to-date houden van de zgn. Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG). Die dekken toevallig ook ongeveer het thema van "ons" huizenonderzoek : het gebruik van gebouwen als woning of voor allerlei andere doeleinden, zoals het boerenbedrijf, de handel, het bestuur (de openbare dienst), onderwijs, godsdienst, enz. enz.
Dit wordt globaal in grafische vorm weergegeven op de website BAG-Viewer. Nu is de indeling in allerlei "functies" voor ons, gewone burgers, nog wat vaag (wat moet je met "industriefunctie", "winkelfunctie" of "samenkomst"?); en zou ik de vermelde bouwjaren ook niet steeds al te serieus nemen zonder inzicht in de daarvoor gebruikte bronnen; maar de BAG-Viewer kan toch een handig hulpmiddel bij uw huizenonderzoek zijn:
9. "Dagelijks leven", reilen en zeilen, van huis & bedrijf: bouwvergunningen, archieven van de Kamer van Koophandel (handelsregisters) en hinderwetvergunningen, op te sporen via online-inventarissen van archiefinstellingen, bijvoorbeeld bij Archieven.nl . Denk ook aan faillissementen, aangezien ook die gevolgen kunnen hebben voor het gebruik van een gebouw of een grondstuk (nieuwe eigenaar, nieuwe bestemming, nieuw bedrijf). Sommige archiefinstellingen beschikken ook nog over zgn. patentregisters, waarin beoefenaren werden ingeschreven van die beroepen waarvoor men een vergunning nodig had ('patent'); ook dit is een interessante bron, die heel wat "pandgebruik" kan verklaren en toelichten. - Belangrijke extra-bron: niet de informatie zèlf, maar "aanwijzingen" daarover, waarmee u een verder onderzoek kunt beginnen, kunt u ook vaak prima opsporen door de historische-kranten-website Delpher.
- Zie bijvoorbeeld ook de website MijnAdres, nog in de beginfase, qua opbouw van het aantal deelnemende gemeenten:
- ook de dossiers in de archieven van de Kamer van Koophandel kunnen u veel informatie opleveren over het (commercieel) gebruik van een gebouw ; hier een voorbeeld uit de collectie van het Historisch Centrum Overijssel / MijnStad MijnDorp, over het bedrijf Vitaminefabriek Stimulan:
- een mooi voorbeeld uit de aanvraagprocedure voor een hinderwetvergunning (bron: www.familieminke.nl/content/gallerij/archief.html) :
- een paar voorbeelden van het "opsporen van aanwijzingen" bij huizenonderzoek, bij de oude-kranten-databank Delpher.nl :
Bouwvergunning:
Handelsregister, Kamer van Koophandel:
Hinderwetvergunning:
Faillissement:
Succes met uw onderzoek,
met vriendelijke groet, Dimitri Vlas