Wat zijn militieregisters?
Elke man moest van 1811 tot medio 1996 militaire dienstplicht vervullen. De registratie van dienstplichtigen vond plaats op hun 18de jaar in de gemeente waarin ze woonden De registers waarin de dienstplichtigen staan ingeschreven worden militieregisters genoemd. Dit zijn registers van een bepaalde lichting (jaar). De dienstplichtigen traden in hun twintigste levensjaar in dienst. Het korps van dienstplichtigen militairen heette de Nationale Militie. Naast vrijwilligers bestond het korps uit ingelote dienstplichtigen. Tot 1898 kon iemand die was ingeloot zich laten vervangen door een remplaçant. Vaak werd dit in een notariële akte vastgelegd. Bij een wetswijziging in 1898 werd dit stelsel afgeschaft en werd de persoonlijke dienstplicht ingevoerd. Het lotingssysteem werd in 1938 afgeschaft.
Procedure
Ieder jaar registreerde het gemeentebestuur in inschrijvingsregisters mannen die in aanmerking kwamen voor de Nationale Militie ofwel de militaire dienstplicht. Van deze inschrijvingsregisters werden alfabetische naamlijsten gemaakt. Een tweede exemplaar werd naar de militiecommissaris gestuurd. Deze zorgde voor de loting van de ingeschrevenen.
Wat vindt u in de militieregisters?
- de naam van de loting/dienstplichtige
- geboortedatum
- geboorteplaats
- beroep loteling
- namen van de ouders
- signalement/lengte loteling
- reden vrijstelling/afkeuring
- datum der inlijving
- korps waarbij hij werd ingelijfd
Woordenlijst
certificaat
verklaring
remplaçant
plaatsvervanger
conscrit
dienstplichtige
klapper
alfabetische namenlijst
index
lijst waarin namen alfabetisch zijn
opgesomd, met verwijzing naar de
vindplaats
infanterie
het voetvolk
cavalarie
soldaten te paard
artillerie
zwaar geschut ter ondersteuning
van infanterie en cavalerie
genie
bouwtechnische afdeling (bruggen en wegen)
koninklijke marechaussee
militaire politie
Literatuur
- B.Koerhuis en W.van Mulken, De militieregisters 1815-1922 in: broncommentarein 5 (Den Haag 1986)
- J.G.M.Sanders, Voorwaarts mars. Onderzoekgids voor defensiearchieven betreffende Noord-Brabant, 1588-1974 (Den Bosch 1996)
- J.G.M.Sanders (red.), Brabanders gezocht (Den Bosch 1995)
- P.W.van Wissing (red.), Geldersen gezocht (Arnhem 1996)
- E.W.R. van Roon, De recrutering voor de Nationale Militie in Zuid-Holland 1880-1900 in: Historisch tijdschrift Holland, 26 (1994) pagina's 151-170
- Arjan Kors, 't Is plicht dat ied're jongen. Geschiedenis van de dienstplicht in Nederland (Utrecht 1996)
- Informatieblad van het Algemeen Rijksarchief Den Haag: Onderzoek naar een onderofficier of mindere van de landmacht vanaf 1813
- Informatieblad militieregisters van het rijksarchief in Noord-Brabant
Wetgeving over de Nationale Militie:
- Militiewet 1815, wet 27 feb. 1815. Stb.nr.19
- Militiewet 1817, wet 8 jan.1817.Stb.1
- Militiewet 1861, wet 19 aug.1861. Stb.72
- Wijziging 1898, wet 2 juli 1898.Stb.nr.179
- Militiewet 1901, wet 24 juni 1901.Stb.159
- Militiewet 1912, wet 2 feb.1912.Stb.nr.21
- Dienstplichtwet 1922, wet 4 feb.1922.Stb.nr.43
Tijdens de loting werd een lotingsregister aangelegd op nummer van het lot van de ingeschrevene. Daarna gingen de lotingsregisters naar de militieraad, die de verzoeken tot vrijstelling, in verband met lichamelijke gebreken of broederdienst, beoordeelde. Na beëindiging van zijn werkzaamheden leverde de militieraad alle registers in bij de Commissaris van de Koningin. Het dubbele exemplaar van de lotingsregisters stuurde de raad naar de gemeenten. Nadat bekend was hoeveel dienstplichtigen nodig waren, zorgde de Commissaris van de Koningin via de burgemeesters voor het oproepen van de lotelingen.
Hoe vindt u een dienstplichtige?
De meeste militieregisters bevinden zich in de archieven van het provinciaal bestuur. Deze berusten in de rijksarchieven in de provincie. Bij de gemeenten en gemeente- en streekarchieven zijn vaak ook militieregisters bewaard gebleven. Over het algemeen is op elk register een alfabetische naamlijst op loting/dienstplichtige. Als u een man zoekt die in 1880 is geboren, dan kunt u hem terugvinden in de gemeente waar hij woonde op 18-jarige leeftijd, in de registers van de lichting van het jaar 1900.
Waar zijn nog meer stukken te vinden?
Certificaten tot 1912
Certificaten van militie bevinden zich tot 1912 in het archief van de Burgerlijke Stand, als bijlagen bij de huwelijksakten. Deze zijn openbaar. Elke man die in het huwelijk wilde treden, diende een verklaring te vragen aan de Commissaris van de Koningin, waaruit bleek dat hij ingeschreven stond in de registers van de Nationale Militie. In het certificaat staat vermeld of hij al dan niet in dienst is geweest en bij welk regiment. Voor verder onderzoek in de militaire stamboeken is het noodzakelijk om de naam van het regiment te weten. Vaak bevat het stuk ook een beschrijving van het uiterlijk van de loteling, waaronder kleur haar, kleur ogen, vorm gezicht en zijn lengte.
Waar vindt u militieregisters?
Overzicht militieregisters bij de gemeenten, gemeente- en streekarchieven:
- Algemeen Rijksarchief Den Haag, registers van Zuid-Holland, 1881-1941
- Rijksarchief in Noord-Holland, collectie militieregisters, 1870-1941
- Rijksarchief in Drenthe, 1814-1850, 1884-1941 (in het archief van het Provinciaal Bestuur)
- Rijksarchief in Noord-Brabant, 1874-1908 (in het archief van het Provinciaal Bestuur)
- Het Utrechts Archief, 1868-1920 (in het archief van het Provinciaal Bestuur)
- Rijksarchief in Limburg, 1815-1941 (in het archief van het Provinciaal Bestuur)
- Rijksarchief in Zeeland, er zijn geen registers bewaard gebleven in het rijksarchief; alleen bij de gemeenten
- Groninger Archieven, 1863-1941
- Ryksargyf Fryslan, 1850-1919 (in de archieven van het Provinciaal Bestuur)
- Rijksarchief in Overijssel, 1865-1941 (in de archieven van het Provinciaal Bestuur)
- Rijksarchief in Gelderland, er zijn geen registers bewaard gebleven in het rijksarchief; alleen bij de gemeenten
Als een militieregister niet in een rijksarchief aanwezig is, kan het bewaard zijn bij de gemeente waar de dienstplichtige woonde toen hij 18 jaar oud was.