Met een achternaam als de mijne weet je zeker dat je heel wat varianten in spelling zult tegenkomen, die in de loop der jaren "verworden" zijn tot andere of aparte takken.

Maar nu prangt me een andere vraag: is iemand bekend met de regelgeving omtrent de schrijfwijze van voorvoegsels in Nederland?

In alle transcripties zie ik bijvoorbeeld de ene keer "van" (zonder hoofdletter), om dan -bij dezelfde persoon- ineens "Van" terug te vinden. Nu kan er natuurlijk met de transcripties van de aktes van alles mis zijn, maar ik blijf het een curious fenomeen vinden.

Kan iemand hier licht in de duisternis laten schijnen? Kent iemand de regels zoals die gelden/golden voor de ambtenaren van de BS in Nederland voor wat betreft de (-al dan niet- hoofdletter)spelling van voorvoegsels?

Wat er verder voor regels zijn weet ik niet, maar ik ken wel deze:

Je schrijft "Serge van Nuijs" , "de heer S. van Nuijs" en  "de heer Van Nuijs". Ook schrijf je b.v.: in samenwerking van Van Nuijs en ......., m.a.w. als je voornaam of voorletter samen met de achternaam gebruikt, dan schrijf je het voorvoegsel met een kleine letter. Laat je voornaam of voorletter achterwege dan gebruik je voor het eerste voorvoegsel een hoofdletter.

Groeten,

Liesbeth van der Linden (of: mevrouw Van der Linden)

Beste Liesbeth & Nico,

Hartelijk dank voor jullie input, doch helaas lost het mijn probleem niet op. Wat jullie aangeven zijn de "taalkundige" regels (in verband met adressering, gebruik in proza e.d.m.).

Mij gaat het echter om de (juridische of administratieve) regels zoals ze gelden/golden voor ambtenaren van de Burgerlijke Stand. Weet iemand daar iets van?

Hallo Serge,

Mijn overgrootvader, de jurist GL van den Helm, heeft een aantal belangrijke handboeken geschreven voor de Burgerlijke Stand, waaruit zelfs nu nog wel eens wordt geciteerd. Ik heb gekeken of hij iets over regels voor de spelling van namen zegt. Ik vond o.a. het volgende:

indien in een geboorteakte de naam fout is gespeld, geldt deze naam als de officiële naam totdat in de geboorteakte een wijziging van de naam is aangebracht.

Verder signaleert hij dat in het kader van een nieuwe spelling (dat zal dan ergens in de tweede helft van de 19e eeuw geweest zijn, denk ik) een naam als "van der Linden" op zeker moment via "Van der linden" in "Vanderlinden" veranderde, waarmee eigenlijk een geheel nieuwe achternaam ontstond.Kennelijk is destijds aan de Minister gevraagd er op toe te zien dat deze gewijzigde namen geen ingang in de registers van de BS zouden vinden. Er wordt verwezen naar Gem.st. no. 1762 (wat dat dan ook wezen mag). Als je wil kan ik de desbetreffende pagina's wel voor je scannen. Stuur me dan maar even een mailtje (via mijn profiel).

Liesbeth Niepoort

Die hoofdletter moet om nog onderscheid te kunnen maken tussen wat achternaam is en wat niet. De adel zou, om maar iets te noemen, gaan stijgeren als iedereen plotseling heer van 't een of ander was.

Toch bevredigen (zelfs taalkundig) mij die antwoorden inzake de schrijfwijze van van en Van niet geheel. Die regel gaat bijvoorbeeld wel op voor een naam als van Zevenbergen (zeg maar voor alle plaatsnamen of namen die verband houden met gemeentes of locaties), maar toch niet voor een naam die bijvoorbeeld (oorspronkelijk) een beroep uitdrukt (van de Bakker), of een gewoon voorwerp (van den Boom).

Dezelfde problemen zullen zich natuurlijk ook voordoen bij andere voorvoegsels zoals de, ...

Het valt me overigens ook op dat die spellingsregel een typisch Nederlands fenomeen is: in Vlaanderen -waar ik nu al meer dan 50 jaar werk en leef- is die regel -als taalkundige regel- absoluut onbekend en wordt ook nimmer toegepast.

Tenslotte (zoals ook al anderen opmerkten) blijft het absoluut vreemd dat een spellingsregel er voor zou zorgen dat de schrijfwijze van een (achter)naam gewijzigd zou worden.

Wat betreft hoofdletter of kleine letters in titels: zie ook de Dikke van Dale voorin onder het hoofdstuk Titulatuur.

Daar zie je dan naast elkaar Mr. A.F. baron Mackay en Claus, Prins der Nederlanden. Kennelijk doet ook de plaats van de titel ten opzichte van de naam ertoe.

Overigens bezit ik niet de meest recentie editie.

Het verschil tussen van en Van is, zoals al eerder betoogd, om het verschil in betekenis aan te tonen.

"Heer van Steenbergen" betekent allesbehalve dat de goede man deze achternaam draagt. Hij heet pakweg Jansen en is Heer van (de plaats, heerlijkheid of wat dan ook) Steenbergen. Heer heeft daarmee betekenis II - 9 in mijn editie van de Dikke van Dale (nl. titel van de eigenaar van een heerlijkheid)

"Heer Van Steenbergen" wil zeggen dat zijn achternaam "van Steenbergen" is. De betekenis van het woord heer valt nu in categorie III.

De eerste drie betekeniscategorieën van het woord  heer zijn:

I Heer, altijd met hoofdletter = God

II mannelijk persoon in relatie tot minderen/onderdanen

III mannelijk persoon zonder relatie tot anderen

Daarnaast heb je nog heer in volstrekt andere betekenissen (zoals heer/heir = leger).

Geachte Heer van Iddekinge,

Helaas ligt het niet zo simpel.

Juridisch (naamrechtelijk gezien) is de enige juiste spellingwijze voor mijn naam de exacte vorm zoals hij voorkomt en geschreven staat in mijn geboorteakte. Het voorvoegsel maakt daarbij deel uit van de naam, overigens net zoals de (juridische schrijfwijze van mijn) voorna(a)m(en) alleen die zijn in de schrijfwijze zoals die voorkomt in mijn geboorteakte. Als mijn gegeven voornaam FRANCISCUS is, maar iedereen (inclusief ikzelf) gebruik alleen maar FRANS, dan mag ik hoog of laag springen, maar in alle officiële vervolgstukken zal mijn voornaam Franciscus blijven, tenzij ik die -op mijn kosten- laat wijzigen (voor zover daartoe gegronde redenen voorhanden zijn). Ook als er een fout in voorkomt in de schrijfwijze van mijn achternaam in de geboorteakte (bijvoorbeeld door een schrijf- of tikfout door de ambtenaar van de Burgerlijke Stand) dan ben ik degene die dat zal moeten laten corrigeren (tenzij het ambtshalve door de burgerlijke Stand gebeurt).

Enigszins los daarvan staan de spellingsregels Nederlandse taal (overigens verschillend voor Nederland en Vlaanderen): daar wordt (werd?) het voorvoegsel blijkbaar aangepast in functie van het "gebruik" of de plaats van de achternaam. Naar mijn mening heeft dit ook voor veel verwarring gezorgd.

We moeten een aantal dingen niet uit het oog verliezen: bij het ontstaan van de Burgerlijke Stand (eind 18e eeuw) gebeurden alle aangiftes mondeling, ook al omdat er slechts een beperkt aantal mensen konden lezen en schrijven. Daar ligt al een eerste bron van verbastering van namen. Zo ben ik in die periode (voor mijn eigen achternaam van Nuijs) aantoonbare verbasteringen tegengekomen als "van Eijs" "van Neus" "van Nues" (nog los van de schrijfwijze van het voorvoegsel).

Een tweede belangrijke oorzaak van het probleem ligt in het handschrift van de ambtenaar van de Burgerlijke Stand: die ambtenaar moest natuurlijk wel kunnen lezen en schrijven, maar niet ieders handschrift was -blijkbaar- voor de opvolgende ambtenaar van de BS even eenvoudig te lezen.

Zelfs toen mechanografie (zeg maar de type-machine) daar zijn intrede deed, was dat probleem nog niet opgelost: van mijn vader (geboren in 1915) bestaan er documenten waar de ene keer zijn naam als "van Nuijs" (de lange ij) gespeld wordt en de andere keer als "van Nuys" (met ypsilon). Zo had blijkbaar -allicht- ook nog eens elke ambtenaar zijn eigen voorkeuren of regeltjes die hij volgde.

Het -juridisch- gevolg daarvan is dat er voor wat betreft de schrijfwijze van mijn achternaam thans verdedigbaar 4 mogelijke vormen bestaan, namelijk "van Nuijs" - "Van Nuijs" - "van Nuys" - "Van Nuys". En hoe meer generaties ik naar boven kruip, hoe meer variëteiten van de naam verdedigbaar worden. Op zich lijkt het allicht een academische en theoretische discussie, doch helaas is niets minder waar: als mijn werkelijke (juridisch geldende) naam "Serge van Nuijs" is, dan heb ik immers een probleem als bijvoorbeeld op mijn diploma "Serge Van Nuys" staat: dat is immers een ander persoon. Of wat als ik (strafrechterlijk) gedagvaard wordt als "Serge van Nuys" - dat ben ik toch niet?

Je kunt natuurlijk zeggen: een simpele oplossing voor dit probleem is om naar de BS te stappen en een procedure tot naamswijziging in te zetten. Alleen moet je dan wel voor ogen houden welk onheil je over jezelf (maar ook weer je eigen kinderen) afroept: een naamswijziging houdt weer in dat ook alle -juridisch relevante- documenten waar je naam op een andere wijze geschreven staat, gewijzigd dienen te worden. Denk maar aan je paspoort/ID, maar ook je huwelijksakte en -boekje, testament, diploma's ... en dan niet eens alleen van jezelf, maar ook van je kinderen voor zover die je achternaam dragen.

Kortom: je weet waar je aan begint, maar het wordt wel een lange weg met heel wat hobbels.

Vandaar dus mijn pleidooi voor unformiteit.

Nog een ander aspect:

Waarom komt, ook binnen één familie, zowel de achternaam "van der Linden" als "Vanderlinden" voor?

Dat is waarschijnlijk in de meeste gevallen terug te voeren op dominees, pastoors, ook ambtenaren etc. die de namen opschreven zoals zij dachten dat correct was. Zelfs ruim na de invoering van de Burgerlijke Stand zie je dit soort variaties optreden. Wel tot 1900 toe. Een van de redenen hiervoor was dat mensen zelf niet eens wisten hoe hun naam geschreven moest worden (zie konden vaak lezen noch schrijven). En dan kun je de pastoor natuurlijk moeilijk corrigeren. Ik doe veel onderzoek in Noord-Brabant, o.a. naar een familie De Peijper/Pijper (die op hun beurt allemaal nakomelingen waren van een  Duitser wiens naam in Nederland Pijpers was, maar die vast niet onder die naam geboren is)  en bij deze mensen zie je ook eind van de 19e eeuw nog in officiële stukken dat de spelling kon variëren. Kennelijk werd er toch veel minder intensief gecontroleerd, vooral in de beginperiode van de BS, maar ook later zo hier en daar.

Al die spellingvariaties zie je overigens ook in de voornamen (Hollandse naam en RK-naam en alle spellingvarianten daarvan, en in de Franse tijd ook nog de Franse versie).  En vóór 1811 was het allemaal nog veel erger.

Uit "TAALTIPS" van het Genootschap voor Taal & Van Dale Lexicografie ("www.taalpost.nl/texts/archief/pdf/taalpost_112.pdf") :

2. Taaltip: 'mevrouw de Jong' of 'mevrouw De Jong'
Het voorvoegsel van een achternaam wordt in Nederland met een hoofdletter geschreven als er geen
voornaam of voorletters aan de achternaam voorafgaan. Vandaar: 'mevrouw De Jong', maar 'mevrouw C.G.
de Jong' en 'mevrouw Corrie de Jong'.
In de aanhef van een brief blijven voorletters en voornamen meestal achterwege en krijgen voorvoegsels
dus een hoofdletter: 'Geachte heer De Vries', 'Geachte mevrouw Van den Putte'. In de adressering
daarentegen worden de voorletters of de voornaam vaak wel vermeld en krijgt het tussenvoegsel een kleine
letter: 'Aan de heer J. de Vries', 'Aan mevrouw M.L. van den Putte'.
In de meisjesnaam van een getrouwde vrouw wordt een voorvoegsel met een kleine letter geschreven als
de naam van de echtgenoot ervoor staat: 'mevrouw Hendriks-van Dongen', 'mevrouw Van Hartskamp-van
Meurs'.
In Vlaanderen behouden voorvoegsels altijd hun originele schrijfwijze.

Dat is juist, dat is het algemeen geldend gebruik, dat is te zeggen: in hedendaags doorsnee schrijf- en drukwerk, zoals brieven, verslagen en wat dies meer zij.

Wat natuurlijk niet betekent dat we er niet van zouden mogen afwijken. Ik kan u natuurlijk een brief sturen met Geachte Heer Van Nuijs. U zoudt niet beledigd zijn

.

Maar om terug te keren naar de geschiedenis, want daar komen we vandaan en daar ging het ook eigenlijk over. In oude stukken zien we dat het gebruik van hoofdletters nogal warrig kan zijn. In het ene document staat er bijna geen één; in het andere vliegen ze min of meer als raketten door de lucht. Hetzelfde geldt vaak voor interpunctie.

Welnu, om daar bij transcripties enige systematiek in aan te brengen en de leesbaarheid te bevorderen, heeft het Historisch Genootschap al jaren geleden een boekje uitgegeven: Richtlijnen voor het uitgeven van historische bescheiden.

Zoals het woord al aangeeft: een richtlijn is een aanbeveling en geen dwingend voorschrift. Het HG beveelt dus aan om bij transcriptie van stukken uit de moderne geschiedenis (dwz. na de Middeleeuwen) de spelling van de tekst te handhaven, maar voor het gebruik van hoofdletters, leestekens en alineaverdeling de thans geldende gewoonte te volgen. Aan de tekst doet dat inhoudelijk geen afbreuk, terwijl de toegankelijkheid verbetert.

Kom ik dus in de archieven van de universiteit een 17de-eeuwse tekst tegen met: den Wel edel Geleerden Heer doctor Serge van nuys, Doctor der beide Rechten, zo Romeins als canoniek.....(u ziet al: er is geen staat te maken op het gebruik), dan maak ik daar dus van:

Den weledelgeleerden heer doctor Serge van Nuijs, doctor der beide rechten, zo Romeins als canoniek.

Het wordt een normale zin met normaal hoofdletter- en interpunctiegebruik. Dezelfde methode geldt dus ook voor het aaneen-, dan wel het los schrijven van woorden. De ypsilon ondervindt standaardisatie tot ij, tenzij bij duidelijke leenwoorden.

Ter aanvulling van de reactie van Leo ... ik ben ondertussen ook zelf nog maar eens dieper gaan graven.

Voor wat betreft de spellingsregels is het inderdaad Nederlands en geen Vlaams gebruik om die voorvoegsels van hoofdletter te laten wijzigen.

Maar bij Meertens las ik nog wat aanvullende dingen, zowel over het gebruik van de achternamen (en de verschillende evolutie in Nederland en België) -die te maken hebben met de latere invoering van de registers BS in Nederland ten opzichte van België- maar ook een goede verklaring voor het alternatief gebruik van de IJ en de Y in Nederland. Voor wie geïnteresseerd is: http://www.meertens.knaw.nl/nfb/detail_naam.php?info=component&component=ij-y&nfd_naam=Nuijs%20%28y%29&gba_lcnaam=&operator=eq&taal=.

http://www.meertens.knaw.nl/nfb/detail_naam.php?info=component&component=ij-y&nfd_naam=Nuijs%20%28y%29&gba_lcnaam=&operator=eq&taal=.

Zo is het wat handiger.

Een en ander staat natuurlijk los van de juridische implicaties van verkeerde spellingen in actuele stukken die een ambtseedig karakter hebben. Dat moge duidelijk zijn.