Ik heb er even over nagedacht. Niet echt een verklaring, maar toch een aanzetje:

Mozes is dé centrale figuur binnen het jodendom en een van de algemeenste joodse mannennamen. Misschien klonk Mozes voor veel christenen simpelweg te joods en schrokken ze er daarom voor terug hem te gebruiken. Een vergelijkbare naam is misschien Salomon, dat ook altijd zijn joodse klank heeft behouden.

Abraham is daarentegen onder christenen altijd wel in gebruik geweest (maar vraag me niet waarom). In Jacob vallen twee namen samen: de oudtestamentische Jakob en de nieuwstestamentische Jakobus (Sint-Jakob). Dit is dus nadrukkelijk óók een christelijke naam.

Gewoon even een brainstormoefening.

Abraham is de vader van alle gelovigen. Jakob, kan ook een -us-loze Jakobus zijn.

Mozes naam is natuurlijk ook verbonden met de Wet op de Sinaï. En zo meer in verbinding met een "redding" door werken der wet: het farizeisme en het jodendom. En dat staat een beetje op gespannen voet met het leven uit de genade van Christus.

In het oude Testament had je de twaalf patriarchen als stamvaders van Israel. In het Nieuwe testament wordt de kerk daarentegen gebouwd op het fundament van de twaalf apostelen (een vernieuwd Israel). Daarom zullen er denk ik weinig Rubens, Levi's, Juda's, Dans, Naftali, Gads, Asers, Issaschars, Zebulons, Benjamins worden gevonden. Van de overige twee patriarchen, Simeon en Jozef bestaan Nieuw-Testamentische naamsgenoten. Van de apostelen behoorden Petrus, Johannes en Jacobus tot de meest intieme kern van Jezus volgelingen.

Aan K.J. van Veen.

Fantastisch! Dit klinkt heel aannemelijk, en naar zoiets zocht ik eigenlijk.

Zeer bedankt (iedereen trouwens!).

"Voorlopig houd ik het erop dat de kans dat mijn voorvader Moijses Jaspersz een jood was, toch veel groter is dan dat hij als christen geboren werd."

Jouw Moijses kwam van Colijnsplaat toch? Volgens Meertens kwamen op Walcheren onder christenen veel oudtestamentische namen voor: expliciet noemen ze Gideon, Dina, Salomon, Lea, Ezra en Noach. Andere namen die ze typisch voor Zeeland noemen: Zacharias, Izaäk, Nehemia, Samuel, Debora.

Onder Zeeuwse protestanten waren oudtestamentische voornamen simpelweg 'trendy'. Misschien is dat alles wat we er achter moeten zoeken.

K.J.'s verklaring klinkt interessant, maar is Mozes in het christendom niet een van de allerbelangrijkste oudtestamentische figuren? Misschien moeten we het gebrek aan Mozessen in Nederland zoeken bij het calvinisme. Wat vond Calvijn van Mozes? Wat hebben de synodes over hem gezegd?

De kinderen heten Jasper Meijsen (geboren omstreeks 1670, niet gedoopt in Colijnsplaat, 'Meijsen' typische vervorming van 'Moijses'?), Kempe Moses (geboren omstreeks 1675, niet gedoopt in Colijnsplaat), Jan Moses (omstreeks 1680, niet gedoopt in Colijnsplaat) en Pieter Moses (gedoopt op 22 augustus 1682 te Colijnsplaat). Kinderen kunnen natuurlijk elders gedoopt zijn, maar niet in Zeeland in elk geval. Dus joods besneden dan? Geen idee. Ik stam af van zoon Kempe Moses. Later heet de familie 'Kempe' (nog steeds trouwens). Het is vanaf zeker 1682 dus een protestantse familie, en sindsdien altijd gebleven.

Moijses Jaspersz treedt in 1669 wel op in Colijnsplaat als doopgetuige bij familie van zijn (aanstaande?) vrouw. Dit roept weer de vraag op of (als...) niet-christenen doopgetuige mochten zijn bij een christelijke doop. Ik denk het wel trouwens, het was een keuze van de ouders. Moijses was gehuwd met Lijnken Kempe, gedoopt op 1 maart 1648 in Colijnsplaat als dochter van Kempe Jansz [Hecte] en Janneken Cornelis.

Ben met je eens dat bijbelse namen in Zeeland nog hoger scoren dan elders. Maar ook hier geldt: geen Mozessen, of het zijn joden.

Een paar namen opgezocht in de voornamendatabase van het Meertens instituut:

Dina

Dit kan uiteraard een verkorting zijn uit meisjesnamen op -dina, zoals Arendina, Berendina enzovoort. Vooral in Drenthe en Groningen komen veel vrouwelijke afleidingen voor van jongensnamen gevormd met -dina. Deze uitgang kan een eigen leven leiden als Dina of Dien (vergelijk Chien en Gien). Als zelfstandige naam kan hij echter Oudtestamentisch zijn: Dina is de naam van een dochter van Jakob en Lea. De betekenis is 'oordeel' (zie de Bijbel, Genesis 30, 21 v.). Als Bijbelse naam vooral bij refugié-families in het Land van Cadzand en op Walcheren (Meertens, Zeeuwse familienaam; 28).

Lea

Dit kan een verkorte vrouwelijke vorm zijn van Leendert, Leopold en dergelijke. Het is echter ook een Hebreeuwse naam met de betekenis 'wilde koe, antilope'. Naam van een dochter van Laban, vrouw van Jakob (zie de Bijbel, Genesis 29). Een heilige Lea was een aanzienlijke weduwe in Rome, die zich met een kring van vrome, ontwikkelde vrouwen om St.-Hieronymus schaarde (gestorven 384). Kerkelijke feestdag: 22 maart. Als Bijbelse naam vooral bij refugiéfamilies in het land van Cadzand en op Walcheren (Meertens, Zeeuwse familienamen 28). Ook joodse naam.

Izaäk

Hebreeuws 'Hij (God) moge lachen', vermoedelijk een wens ten aanzien van de toekomst van de naamdrager. Het is de naam van de zoon van Abraham en Sara en van een van de aartsvaders (Genesis 17 en 18). Volksetymologisch werd de betekenis in verband gebracht met Sara die ging lachen toen God haar liet aankondigen dat zij in haar ouderdom nog een zoon zou krijgen. De naam werd door het christendom al vroeg geïmporteerd: Isaac, St.-Gallen 876 (Socin); Ysaac, Keulen 1033 (Littger); in Frankrijk aangetroffen als priesternaam vóór het jaar 1000 (Lebel, 119); West-Vlaanderen 10e eeuw (Leys 1958, 4). Oudste voorbeeld in Holland is uit 1317. In de 18e eeuw een vrouwelijke vorm Isacqa aangetroffen (Ned. L. 1960, 179). Zoals verschillende andere Oudtestamentische namen komt de naam veel voor in Zeeuws-Vlaanderen, een herinnering aan de Hervormingstijd, toen namen van heiligen vervangen werden door Oudtestamentische (vergelijk de Puriteinen in Engeland).

Nehemia

Hebreeuws 'vertroosting van Jahweh'. Naam van een van de Oudtestamentische figuren, schrijver van het gelijknamige boek. Bij de Engelse Puriteinen was de naam in de 17e eeuw vrij veel in gebruik. Aangezien men ook in Zeeland tijdens de Hervorming Oudtestamentisch namen ging gebruiken, komt hij tegenwoordig ook daar nog voor, bijvoorbeeld in St.-Maartensdijk. Nehemia vroeger ook bij de Friese adel (1716, Ned. L. 1961, 443).

Salomon

Hebreeuws sjelômoh, gewoonlijk verklaard als 'de vreedzame'. Naam van de bekende koning van Israël, zoon van David en Batseba (zie de Bijbel, 1 Koningen 1-11); spreekwoordelijk geworden door zijn wijsheid. Als voornaam vooral in joodse kringen in gebruik. Bij Socin al in 772 (St.-Gallen), Bonn 853 (Littger 194: invloed van de Germaanse naam Salman, Saleman(nus)); Gent 1136 (Tavernier-Vereecken); Zeeland 14e eeuw. Oudste gevonden voorbeeld in Holland dateert van 1495; in de 16e eeuw wordt de naam frequenter. Bijvoorbeeld bij refugié-families in land van Cadzand en op Walcheren (Meertens, Zeeuwse familienamen 28).

Frits, jij stelt feitelijk de vraag: Welke christen noemt zijn kind nou Mozes? Maar draai het eens om: welke jood noemt zijn kinderen nou Jasper, Kempe, Jan en Pieter?

Jasper is een vorm van Casper, dus een typisch christelijke naam.

Kempe is een Germaanse naam.

Jan is weliswaar een Hebreeuwse naam (Jochanan) maar typisch christelijk (Johannes) en bij joden hier te lande nooit in zwang geweest, voor zover ik weet.

Pieter is uiteraard Petrus, een naam die zijn oorsprong vind in het NT, christelijker kan niet.

Er staat dus één 'onchristelijke' naam tegenover vier 'onjoodse' namen. Mijn gevoel zegt me dat we hier met een christelijke familie te maken hebben. Echt bewijs is het natuurlijk niet, ben wel benieuwd of dat te vinden is.

Ja, de vraag kan verder terug liggen, zoals ook K.J. van Veen al aangaf. Moijses Jaspersz zal ook weer vernoemd zijn, hetzij naar een joodse Moijses van moederskant, dus dan was zijn moeder weer joods bijvoorbeeld. Of de naam Moijses was al vele malen doorgegeven van grootvader op kleinzoon, en dan kan de familie in een paar eeuwen tijds van joods allang christelijk zijn geworden.

Ik geef toe, het is een vraag met vele open einden.... Maar beter iets gevraagd, en horen wat de mening van anderen is, dan zelf maar blijven zoeken naar antwoorden en niet echt veel verder komen.

Ik acht het in dat scenario toch enigszins onwaarschijnlijk dat een al generaties lang christelijke familie toch aan de joodse naam Mozes vasthoudt. De bekeerling Mozes zou - we hebben het hier dan over de tijd vóór de reformatie - toch een christelijke doopnaam hebben gekregen en dat zou de naam zijn geweest die werd doorgegeven, niet zijn oorspronkelijke naam.

Het kan natuurlijk best zijn dat de familie wel degelijk een joodse achtergrond heeft, maar zoals ik al zei, het lijkt me niet zo waarschijnlijk.

In reactie op K.J.:

Afgezien van al die namen (Zacharias is naast OT ook NT; Tijdens kerst wordt in veelgevallen ook het loflied van Zacharias gezongen), hoe zit het met de vernoemingen? Stel dat een persoon rond 1500 een OT naam droeg, dan kan zijn naam tien generaties later onder honderden nakomelingen voorkomen. De grote vraag is wanneer waren de OT-namen 'trendy' en niet simpelweg een gevolg van het vernoemingenbeleid?

Dit kan inderdaad goed verklaren waarom sommige OT-namen bij christenen wel en andere veel minder zijn aangeslagen. Er is een (korte) periode geweest waarin veel ouders hun kinderen daadwerkelijk naar OT-personages vernoemden en die namen zijn vervolgens door vernoeming eeuwenlang zijn doorgegeven. De populariteit van Abraham kan dan best teruggaan op één Abraham die toevallig zeer veel nageslacht had, terwijl bijv. Mozes en Salomon veel minder nakomelingen hadden en dus ook nauwelijks werden vernoemd. Zo bekeken kan de populariteit van een bepaalde naam - of juist het gebrek daaraan - op louter toeval berusten.

Precies, dat is dat assimilatieproces waar ik het al over had. Mensen vergeten waar ze vandaan komen; dan rest op den duur zoiets als een naam of een gewoonte. Zo kan het gaan, al duurt het soms heel lang. 

En anderzijds is het misschien gewoon niks bijzonders en zijn ze doorsnee bijbelvaste gedegen reformatorische christenen geweest.

Hoe is de situatie uit de archiefhoek? Zijn de registers er allemaal nog; werden ze ook consequent bijgehouden, e.d.

Dat is dan om zo te zeggen mazzel. Maar er is dus blijkbaar geen index bij het Zeeuws Archief.

Ik ben wel geneigd om met Maarten te veronderstellen dat een christelijke familie wat meer voor de hand ligt. De Spaanse joden van de 15e en 16e eeuw zullen hun heil eerder zijn gaan zoeken in de belangrijke handelssteden dan in een of ander dorp.

Zeeuws Archief ISIS heeft wel veel van de dopen van Colijnsplaat, maar om een of andere reden staat lang niet alles op de site. Je krijgt ook weinig hoogte van wat ze daar nu wel en niet hebben geplaatst, via een handige lijst. Bovendien blijkt mij nu dat ze nogal eigenzinnig zijn omgesprongen met de spelling van namen uit het origineel. Om die reden ploeg ik nu het 'origineel' door.

Colijnsplaat is nu inderdaad klein. Maar je moet weten dat Colijnsplaat in 1598 is gesticht, en toen compleet nieuw was. Vooral de Vlamingen (haven van Antwerpen) hadden behoefte aan vooruitgeschoven posten in Zeeland. Om die reden werd Colijnsplaat als een soort Almere op de kaart gezet. Het was daar een komen (en gaan) van immigranten uit allerlei windstreken, vooral uit Vlaanderen en Noord-Frankrijk, maar van allerlei plekken stroomde men toe naar Colijnsplaat. Vermoedelijk werd het niet helemaal wat men verwachtte, toen is Colijnsplaat ingedut tot het huidige plaatsje.

Interessant. Niet geweten dat dat zo'n cosmopolitische gemeenschap was. Daar kun je dus van alles tegenkomen. Misschien zijn ze dan toch.... wie weet. 

Dat maakt trouwens een beschikbare goede index online alleen nog maar belangrijker.

Die film kun je ook in één keer downloaden; daar heb ik pas bij actueel een link voor geplaatst en de mensen zeggen dat het lukt.